(Ông): Phùng Xuân Minh. [Chủ Tịch HĐQT PT Group & Saigon Ratings].
Để mô hình tăng trưởng kinh tế mới trong Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc vận hành hiệu quả, Việt Nam không chỉ cần những động lực mới về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ thống thể chế hiện đại, minh bạch, có khả năng giải phóng nguồn lực và tạo niềm tin cho người dân, doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Thực tiễn cho thấy nhiều tiềm năng của nền kinh tế chưa được khai thác đầy đủ không phải vì thiếu vốn, tài nguyên hay ý tưởng, mà do còn tồn tại những rào cản trong cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện. Vì vậy, cải cách thể chế kinh tế phải trở thành một trong những đột phá chiến lược, được tiến hành mạnh mẽ, toàn diện và liên tục.
1. Sớm tháo gỡ những điểm nghẽn, nút thắt lớn của nền kinh tế
Điểm nghẽn có tính bao trùm hiện nay là sự chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa một số quy định về đầu tư, đất đai, xây dựng, quy hoạch, tài chính và môi trường. Nhiều dự án phải trải qua nhiều tầng thủ tục và nhiều cơ quan xử lý, làm tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian đầu tư và giảm cơ hội kinh doanh.
Bên cạnh đó, khoảng cách giữa ban hành chính sách và tổ chức thực hiện vẫn còn lớn. Một chủ trương đúng sẽ khó tạo ra kết quả nếu trách nhiệm không rõ ràng, quy trình phức tạp hoặc cán bộ thiếu chủ động. Do đó, cải cách không thể chỉ dừng ở việc sửa đổi văn bản, mà phải đi đến khâu thực thi, kiểm tra và đánh giá kết quả.
Nâng cao hiệu quả của kinh tế nhà nước
Kinh tế nhà nước giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm các cân đối lớn, phát triển hạ tầng chiến lược và giữ vững an ninh kinh tế. Tuy nhiên, nguồn lực nhà nước chỉ phát huy hiệu quả khi được sử dụng đúng mục tiêu, công khai và minh bạch.
Doanh nghiệp nhà nước cần tập trung vào các ngành, lĩnh vực then chốt mà khu vực tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư hoặc thị trường chưa thể tự giải quyết hiệu quả. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng quản trị, kiểm soát đầu tư ngoài ngành và gắn trách nhiệm của người đại diện vốn nhà nước với kết quả cụ thể.
Vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước không có nghĩa là làm thay thị trường. Nhà nước cần đầu tư vào hạ tầng, công nghệ nền tảng và các lĩnh vực chiến lược để tạo điều kiện cho doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế cùng phát triển.
Khơi thông nguồn lực đất đai và tài sản công
Đất đai là nguồn lực lớn của quốc gia nhưng cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều vướng mắc. Chậm xác định giá đất, khó khăn trong giải phóng mặt bằng, quy hoạch thiếu đồng bộ và dữ liệu chưa liên thông có thể khiến nhiều dự án bị đình trệ.
Trong giai đoạn phát triển mới, cần hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất, minh bạch hóa quy hoạch và bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng giữa các chủ thể. Việc định giá đất phải phù hợp với thị trường, đồng thời kiểm soát đầu cơ và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân.
Đối với nhà, đất và tài sản công dôi dư, cần có cơ chế xử lý nhanh, công khai và đúng mục đích. Những tài sản không còn nhu cầu sử dụng có thể được chuyển đổi thành cơ sở giáo dục, y tế, văn hóa, dịch vụ công hoặc đưa vào khai thác để tạo thêm nguồn lực phát triển.
Phát triển cân bằng thị trường tài chính
Một nền kinh tế muốn tăng trưởng cao trong thời gian dài không thể phụ thuộc quá nhiều vào tín dụng ngân hàng. Hệ thống tài chính cần được phát triển cân bằng giữa ngân hàng, thị trường cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp, quỹ đầu tư, bảo hiểm và các nguồn vốn dài hạn khác.
Đối với thị trường trái phiếu doanh nghiệp, yêu cầu quan trọng nhất là phục hồi niềm tin trên cơ sở minh bạch và kỷ luật. Doanh nghiệp phát hành phải công bố đầy đủ tình hình tài chính, mục đích sử dụng vốn, tài sản bảo đảm và khả năng trả nợ. Các tổ chức tư vấn, phân phối, kiểm toán và xếp hạng tín nhiệm cũng phải chịu trách nhiệm tương xứng với vai trò của mình.
Xếp hạng tín nhiệm cần được mở rộng để giúp nhà đầu tư nhận diện rủi ro, phân loại lãi suất theo chất lượng tín dụng và nâng cao kỷ luật thị trường. Khi thông tin được chuẩn hóa và rủi ro được định giá đúng, thị trường trái phiếu mới có thể trở thành kênh dẫn vốn trung và dài hạn hiệu quả.
Tháo gỡ điểm nghẽn đổi mới sáng tạo
Đổi mới sáng tạo chỉ phát triển khi ý tưởng có thể nhanh chóng chuyển thành sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị thương mại. Tuy nhiên, hệ sinh thái hiện nay còn gặp khó khăn về vốn mạo hiểm, cơ chế thử nghiệm, định giá tài sản trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Cần chuyển từ quản lý kinh phí nghiên cứu theo chứng từ đầu vào sang đánh giá bằng sản phẩm và kết quả đầu ra. Nhà nước cũng cần chấp nhận mức độ rủi ro hợp lý trong nghiên cứu khoa học, bảo vệ người dám đổi mới và xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, mô hình kinh doanh mới.
Đồng thời, phải tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Doanh nghiệp cần trở thành chủ thể đặt hàng, đầu tư, tiếp nhận và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
2. Thúc đẩy cải cách mạnh mẽ, toàn diện thể chế kinh tế
Thể chế kinh tế hiện đại phải bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền tài sản, quyền hợp đồng và sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Nhà nước cần chuyển mạnh từ tư duy kiểm soát sang kiến tạo phát triển, từ tiền kiểm nặng nề sang hậu kiểm dựa trên quản trị rủi ro.
Đối với những lĩnh vực mới, không nên cấm đoán chỉ vì chưa có quy định đầy đủ. Thay vào đó, cần xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, quy định rõ phạm vi, thời gian và trách nhiệm. Cách tiếp cận này đặc biệt cần thiết đối với trí tuệ nhân tạo, tài chính số, tài sản số, công nghệ xanh và các mô hình kinh doanh mới.
Cải cách thủ tục hành chính phải hướng tới giảm thực chất thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp. Mỗi thủ tục cần được rà soát để xác định có thật sự cần thiết, có thể tích hợp với thủ tục khác hay có thể thực hiện hoàn toàn trên môi trường số.
Bên cạnh đó, cần phát triển đồng bộ các thị trường đất đai, vốn, lao động, khoa học – công nghệ và dữ liệu. Khi nguồn lực được phân bổ theo tín hiệu thị trường và hiệu quả sử dụng, nền kinh tế sẽ dịch chuyển nhanh hơn sang những ngành có năng suất và giá trị gia tăng cao.
3. Kiến tạo không gian phát triển và quản trị quốc gia hiện đại
Cải cách thể chế phải gắn với tổ chức lại không gian phát triển. Quy hoạch quốc gia, vùng và địa phương cần được liên kết chặt chẽ, tránh đầu tư phân tán, cạnh tranh nhỏ lẻ và thiếu phối hợp.
Các hành lang kinh tế, vùng đô thị, trung tâm công nghiệp, cảng biển, sân bay và trung tâm logistics phải được phát triển như một mạng lưới thống nhất. Mỗi địa phương cần xác định lợi thế riêng, đồng thời tham gia chuỗi liên kết vùng để chia sẻ hạ tầng, lao động và dịch vụ hỗ trợ.
Quản trị quốc gia hiện đại còn đòi hỏi chuyển từ hồ sơ giấy sang quản trị dựa trên dữ liệu. Dữ liệu về dân cư, doanh nghiệp, đất đai, tài chính, y tế, giáo dục và an sinh xã hội cần được kết nối, làm sạch và chia sẻ có kiểm soát.
Khi dữ liệu được sử dụng hiệu quả, cơ quan quản lý có thể dự báo tốt hơn, nhận diện sớm rủi ro và đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng. Người dân và doanh nghiệp cũng tiếp cận dịch vụ công nhanh hơn, không phải cung cấp lại nhiều lần những thông tin mà Nhà nước đã có.
4. Xây dựng đội ngũ công chức liêm chính, phục vụ nhân dân
Thể chế dù được thiết kế tốt đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu đội ngũ thực thi không đủ năng lực, trách nhiệm và bản lĩnh. Vì vậy, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức phải được coi là điều kiện quyết định thành công của quá trình cải cách.
Công chức trong giai đoạn mới cần có kiến thức pháp luật, năng lực số, khả năng sử dụng dữ liệu, kỹ năng phối hợp liên ngành và tư duy phục vụ. Việc đánh giá phải căn cứ vào sản phẩm, tiến độ, chất lượng công việc và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.
Nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền” cần được áp dụng xuyên suốt. Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm khi công việc trì trệ, nhưng đồng thời cần được trao đủ quyền để chủ động giải quyết vấn đề.
Song song với kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, cần có cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Một nền hành chính liêm chính không chỉ không có tham nhũng, mà còn phải chuyên nghiệp, hiệu quả, thân thiện và lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm.
Kết luận
Cải cách thể chế kinh tế và xây dựng quản trị quốc gia hiện đại là nền móng để mô hình tăng trưởng kinh tế mới trong Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc phát huy đầy đủ tiềm năng.
Khi các điểm nghẽn được tháo gỡ, nguồn lực đất đai và tài chính được khơi thông, đổi mới sáng tạo được khuyến khích, không gian phát triển được tổ chức hợp lý và đội ngũ công chức thực sự phục vụ nhân dân, nền kinh tế sẽ có thêm động lực tăng trưởng nhanh và bền vững.
Thành công của cải cách không được đo bằng số lượng văn bản được ban hành, mà bằng mức độ thuận lợi của môi trường kinh doanh, niềm tin của xã hội và khả năng chuyển hóa nguồn lực quốc gia thành những giá trị phát triển cụ thể.
