(Ông): Phùng Xuân Minh. [Chủ Tịch HĐQT PT Group & Saigon Ratings]
Từ kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan và Israel, có thể thấy thành công phụ thuộc vào khả năng nhận diện đúng xu hướng thời đại, lựa chọn chiến lược phù hợp và tổ chức thực hiện kiên định. Trong thế kỷ XXI, cạnh tranh kinh tế ngày càng gắn với công nghệ, dữ liệu, năng lượng, chuỗi cung ứng và chất lượng nguồn nhân lực. Quốc gia chậm cải cách hoặc tiếp tục dựa vào lao động giá rẻ sẽ đứng trước nguy cơ tụt hậu.
Xu hướng phát triển kinh tế toàn cầu trong thế kỷ XXI
Kinh tế toàn cầu bước vào giai đoạn tăng trưởng chậm và nhiều bất định. Theo Ngân hàng Thế giới, tăng trưởng toàn cầu năm 2026 được dự báo khoảng 2,5%, thấp hơn mức 2,9% của năm 2025. Xung đột địa chính trị, giá năng lượng, nợ công cao, biến đổi khí hậu và chính sách thương mại khó dự đoán đang ảnh hưởng mạnh đến đầu tư.
Các quốc gia và tập đoàn lớn tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo tiêu chí an toàn, linh hoạt và gần thị trường. Việc đa dạng hóa nguồn cung, sản xuất gần nơi tiêu thụ và hợp tác với đối tác tin cậy ngày càng chi phối quyết định đầu tư.
FDI toàn cầu năm 2025 ước đạt khoảng 1.600 tỷ USD, tăng 14%. Tuy nhiên, đầu tư thực vào năng lực sản xuất mới vẫn mong manh, trong khi dòng vốn ưu tiên bán dẫn, dữ liệu, năng lượng sạch và logistics.
Chuyển đổi xanh cũng trở thành tiêu chuẩn cạnh tranh mới. Thuế carbon, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu môi trường buộc doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm phát thải và minh bạch chuỗi cung ứng.
Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa kinh tế và an ninh ngày càng thu hẹp. Công nghệ bán dẫn, năng lượng, dữ liệu, khoáng sản chiến lược và hệ thống logistics không còn chỉ là vấn đề thương mại mà đã trở thành bộ phận của năng lực tự chủ quốc gia.
Các nền kinh tế vì thế phải đồng thời theo đuổi hai mục tiêu: duy trì hội nhập để khai thác thị trường và nguồn lực quốc tế, đồng thời củng cố nội lực để giảm phụ thuộc quá mức vào một vài thị trường, công nghệ hoặc nguồn cung chiến lược.
Vai trò của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư kết nối trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, robot, Internet vạn vật, công nghệ sinh học và vật liệu mới, với tốc độ lan tỏa nhanh tới hầu hết các ngành.
AI đang trở thành công nghệ nền tảng trong phân tích dữ liệu, thiết kế và sản xuất. WTO ước tính, nếu khoảng cách hạ tầng và kỹ năng được thu hẹp, AI có thể làm thương mại toàn cầu tăng 34–37% và GDP toàn cầu tăng 12–13% vào năm 2040.
Sự phát triển của AI có thể giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian nghiên cứu, tối ưu hoạt động sản xuất, giảm chi phí, dự báo nhu cầu thị trường và cá nhân hóa sản phẩm. Công nghệ số cũng mở ra cơ hội để những doanh nghiệp nhỏ tiếp cận khách hàng, nguồn vốn và tri thức trên phạm vi toàn cầu.
Tuy nhiên, cơ hội đó đi cùng thách thức về việc làm. ILO cho biết khoảng một phần tư người lao động trên thế giới đang làm những công việc có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh. Tác động chủ yếu có thể là thay đổi nội dung công việc hơn là xóa bỏ hoàn toàn việc làm. Dù vậy, người lao động, cơ hội đó đi cùng thách thức về việc làm. ILO cho biết khoảng một phần tư người lao động trên thế giới đang làm những công động thiếu kỹ năng số sẽ đứng trước nguy cơ mất lợi thế.
Khoảng cách phát triển trong kỷ nguyên mới vì thế không chỉ được đo bằng thu nhập mà còn bằng năng lực tiếp cận dữ liệu, hạ tầng số, kỹ năng công nghệ và khả năng ứng dụng AI. Một quốc gia có thể nhập khẩu máy móc hiện đại, nhưng nếu không có nhân lực và thể chế phù hợp thì khó chuyển công nghệ thành năng suất thực tế.
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư không chỉ là cuộc đua máy móc, mà là cải tổ giáo dục, quản trị, dữ liệu và thể chế. Quốc gia phổ cập kỹ năng số và kết nối nghiên cứu với doanh nghiệp sẽ có cơ hội rút ngắn quá trình công nghiệp hóa.
Xu hướng bứt phá của các quốc gia tiên phong
Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2025 xếp Thụy Sĩ, Thụy Điển, Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Singapore trong nhóm dẫn đầu. Trung Quốc lần đầu tiên vào nhóm mười nền kinh tế đứng đầu, đồng thời có vị thế nổi bật về bằng sáng chế, đầu tư nghiên cứu và các cụm đổi mới.
Các quốc gia tiên phong xây dựng hệ sinh thái trong đó đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, quỹ đầu tư và Nhà nước cùng tham gia. Nghiên cứu được gắn với thị trường, còn chính sách công tạo điều kiện để công nghệ được thử nghiệm và thương mại hóa.
Họ cũng chú trọng phát triển những cụm đổi mới sáng tạo tập trung. Tại đó, nguồn nhân lực, vốn đầu tư, phòng thí nghiệm, doanh nghiệp công nghệ và các dịch vụ chuyên môn được kết nối trong cùng một hệ sinh thái. Sự kết nối này làm tăng tốc độ biến ý tưởng thành sản phẩm và đưa sản phẩm ra thị trường.
Những quốc gia bứt phá không theo đuổi đổi mới sáng tạo một cách dàn trải. Họ lựa chọn những ngành có ý nghĩa chiến lược, phù hợp với năng lực quốc gia và xu hướng thị trường, như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, năng lượng mới, hàng không, an ninh mạng và công nghệ lượng tử.
Điểm chung của các nền kinh tế này là chuyển từ tăng số lượng sang nâng chất lượng, đồng thời sở hữu công nghệ, tiêu chuẩn, dữ liệu, thương hiệu và mạng lưới phân phối.
Điều đó cho thấy một quốc gia không thể nâng cao vị thế nếu chỉ tham gia vào các công đoạn gia công và lắp ráp. Muốn chiếm lĩnh những tầng giá trị cao, quốc gia đó phải có doanh nghiệp đủ mạnh, nguồn nhân lực xuất sắc và khả năng nghiên cứu, sáng chế, thương mại hóa công nghệ.
Nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình
Nhiều nền kinh tế đã đạt mức thu nhập trung bình nhưng tăng trưởng chậm lại trong thời gian dài và không thể tiến lên nhóm thu nhập cao.
Bẫy thu nhập trung bình xuất hiện khi lao động giá rẻ, tài nguyên, vốn đầu tư và gia công xuất khẩu dần mất lợi thế, trong khi động lực mới chưa hình thành. Tiền lương tăng nhưng năng suất không tăng tương ứng; doanh nghiệp trong nước nhỏ; công nghệ phụ thuộc bên ngoài; giáo dục và thể chế chậm thích ứng.
Một nền kinh tế có thể đạt tốc độ xuất khẩu cao nhưng vẫn mắc kẹt trong bẫy giá trị gia tăng thấp nếu phần lớn công nghệ, linh kiện, thương hiệu và mạng lưới phân phối thuộc về doanh nghiệp nước ngoài. Khi đó, giá trị được giữ lại trong nước còn hạn chế và năng lực tự chủ chưa được cải thiện tương xứng.
Ngân hàng Thế giới đề xuất chiến lược “3i”: đầu tư, hấp thụ công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ở giai đoạn đầu, quốc gia cần tích lũy vốn, xây dựng hạ tầng và nâng chất lượng nhân lực. Khi đạt mức thu nhập trung bình, nhiệm vụ là tiếp nhận và phổ biến công nghệ tiên tiến. Muốn tiến lên thu nhập cao, nền kinh tế phải hình thành năng lực đổi mới, doanh nghiệp dẫn dắt và sản phẩm có giá trị cao.
Thoát bẫy thu nhập trung bình là quá trình cải cách liên tục. Nhà nước phải nâng chất lượng thể chế, doanh nghiệp phải đầu tư cho công nghệ và người lao động phải được học tập suốt đời.
Nhận diện dòng chảy để kiến tạo tương lai
Cạnh tranh toàn cầu trong thế kỷ XXI là cuộc cạnh tranh về khả năng thích ứng. Quy mô dân số, tài nguyên và vị trí địa lý vẫn quan trọng, nhưng không còn bảo đảm thành công. Năng lực quyết định nằm ở thể chế, khoa học, con người, doanh nghiệp và tốc độ chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế.
Đối với Việt Nam, nhận diện đúng dòng chảy toàn cầu là điều kiện để đi nhanh nhưng bền vững. Việt Nam cần tận dụng chuyển dịch chuỗi cung ứng, kinh tế số và chuyển đổi xanh; đồng thời nâng cao nội lực, làm chủ công nghệ và phát triển doanh nghiệp dân tộc.
Hội nhập quốc tế phải được gắn với nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước. Thu hút FDI cần chuyển từ ưu tiên số lượng vốn sang chất lượng dự án, khả năng chuyển giao công nghệ và mức độ liên kết với doanh nghiệp Việt Nam.
Cơ hội của kỷ nguyên mới rất lớn, nhưng không mở mãi. Chỉ bằng cải cách mạnh mẽ và hành động quyết liệt, Việt Nam mới có thể vượt qua bẫy thu nhập trung bình, nâng vị thế trong chuỗi giá trị và tiến gần hơn tới khát vọng hùng cường, phồn vinh và Nhân dân hạnh phúc.
Phần thứ ba – Triển vọng Việt Nam trong Kỷ nguyên vươn mình quốc gia thịnh vượng, hùng cường.
Theo thời báo tài chính Việt Nam
